2 . تفسير فرّاء ( معانى القرآن ) يحيى بن زياد اقطع ، معروف به « يحيى الفرّاء » ( متوفاى 208 ق ) ، پس از ابو عبيدة ، اين روش را ادامه داده و كتاب « معانى القرآن » را با سبك « مجاز القرآن » نگاشته است . يادآورى مىشود كه « فرّاء » خود دانشمندى متبحر در لغت و ادبيات عرب بوده است و بدين جهت در تفسيرش جنبه‌هاى نحوى ، غالب بر جنبه‌هاى ديگر است ، ولى با اين وجود مسائل بيانى را كم‌تر از ابو عبيدة مطرح نكرده است . اين كتاب براساس ترتيب مصحف به ايراد مسائل بيانى ؛ مانند كنايه ، تشبيه ، مثل ، استعارة و مجاز پرداخته است و در ذيل تفسيرش مثل‌ها ، نثرها و اشعار عربى براى توضيح معناى آيات آورده است ، افزون بر آن رواياتى نيز از صحابه و تابعين نقل مىكند . « 1 » و ابن شهر آشوب در « اسباب النزول » ، اسناد روايات خود را به فرّا مىرساند و غير از كتاب « معانى القرآن » ، كتاب‌هاى « لغات القرآن » و « الوقف و الابتداء » را نيز از او نام برده ، و او را يكى از پركارترين مؤلفان ، در زمينهء علوم قرآن بر مىشمارد . « 2 » 3 . تفسير جاحظ ( نظم القرآن ) ابو عثمان ، جاحظ ( متوفاى 225 ق ) كتابى به نام « نظم القرآن » تأليف و بسيارى از مباحث خود را به بيان و تبيين عبارات قرآنى پرداخته است و به شكل گسترده‌اى مجاز ، تشبيه و . . . را مطرح كرده است . جاحظ ، به شكل فنى و دقيق بحث كرده است . اما با تأسف ، تمام قرآن را تفسير نكرده ، بلكه به طور متفرق آياتى از قرآن را ضمن بحث‌هاى بيانى تفسير نموده است . « 3 » 4 . تأويل مشكل القرآن ( ابن قتيبه ) ابن قتيبهء دينورى ( متوفاى 276 ق ) پس از جاحظ كه به خطيب اهل سنت معروف بوده است در ردّ كسانى كه بر بلاغت قرآن طعن زده‌اند كتاب « تأويل مشكل القرآن » را به تأليف درمىآورد . « 4 »

--> ( 1 ) حفنى شرف ، اعجاز القرآن الهيانى بين النظرية و التطبيق / 20 . ( 2 ) عقيقى بخشايشى ، طبقات مفسران شيعه ، ج 1 / 469 . ( 3 ) دكتر حسين صغير ، المبادى العامة لتفسير القرآن الكريم / 110 . ( 4 ) اتجاهات التفسير ، ج 3 / 874 .